Voor gelijke toegang tot zorg is alleen een polis aanbieden niet genoeg

Ons rapport bracht de Kamer, de media en twee grote verzekeraars in beweging.


“Dus het is of je moeder helpen of voor je tanden sparen,” zegt Denis Cosic vanuit de stoel van de sociale tandarts, in een aflevering van Pointer met de weinig cryptische titel Kiezen tussen eten en zorg.

Eind september presenteerden wij ons plan voor een hervorming van de gemeentepolis: een speciale zorgverzekering die mensen zoals Denis zou moeten helpen, maar nog te vaak tekortschiet.

Ons rapport heeft veel losgemaakt. In het Kamerdebat over armoede- en schuldenbeleid verwees D66-Kamerlid Anouschka Biekman ernaar, en minister Vijlbrief zegde toe de Kamer in het eerste kwartaal van 2027 te informeren over de hervorming van de gemeentepolis. Ook de media pakten het op, onder meer NRC, De Telegraaf, Trouw en Pointer, met de uitzending waarin Denis te zien is.

De dag na de uitzending kondigden twee grote verzekeraars, VGZ en CZ, aan dat ze de 34 gemeenten zonder gemeentepolis gaan benaderen. VGZ noemde ons rapport daarbij als aanleiding. Goed nieuws, maar alleen een polis aanbieden is niet genoeg.

In deze nieuwsbrief laten we zien waarom, en wat wél werkt: een landelijke regeling.

Wat is een gemeentepolis?

Voor wie ons rapport niet gelezen heeft: de gemeentepolis is een aanvullende zorgverzekering voor mensen met een laag inkomen. Hij helpt zorgmijding en schulden te voorkomen.

Dat zit zo. Iedereen in Nederland moet een basisverzekering afsluiten. Het basispakket is voor iedereen hetzelfde, bij welke verzekeraar je ook zit, en vergoedt de meeste zorgkosten. Daarop zijn twee belangrijke uitzonderingen. De eerste zijn de eigen betalingen binnen het basispakket. De bekendste is het eigen risico, maar iemand betaalt ook mee aan bijvoorbeeld medicijnen, ziekenvervoer of een hoortoestel. De tweede is zorg die buiten het basispakket valt, zoals de tandarts voor volwassenen, fysiotherapie en een bril. Die moet iemand ook zelf betalen.

Voor zorg buiten het basispakket kan iedereen zich vrijwillig bijverzekeren. Er zijn veel aanvullende verzekeringen, maar de premies zijn soms hoog, verzekeraars mogen aanvragers weigeren en het eigen risico kun je er niet mee verzekeren.

Dit brengt ons bij de gemeentepolis: een speciale aanvullende verzekering die mensen met een laag inkomen via hun gemeente kunnen afsluiten. De gemeente betaalt mee aan de premie, waardoor de polis voor minima beter betaalbaar is. Gemeenten spreken met de verzekeraar af dat die niemand weigert, dus ook iemand met een slecht gebit of schulden kan zich verzekeren. En in de uitgebreide pakketten zijn ook het eigen risico en de meeste eigen bijdragen verzekerd.

Zo beschermt de gemeentepolis lage inkomens tegen zorgmijding en schulden.

Wat is dan het probleem?

Tot zover de theorie. In de praktijk zijn er twee problemen die de toegang tot zorg voor minima onder druk zetten.

Ten eerste zijn er 34 gemeenten zonder gemeentepolis. Sinds 2017 is het aandeel gemeenten zonder polis vertienvoudigd. Inwoners van deze gemeenten hebben geen toegang tot de uitgebreide dekking van de gemeentepolis. Soms vergoedt de gemeente alsnog zorgkosten via de individuele bijzondere bijstand. Maar de wet laat daar weinig ruimte voor: tandartskosten mogen er volgens de Centrale Raad van Beroep niet eens onder vallen. En de vergoeding komt pas achteraf, als iemand de kosten al heeft gemaakt.

Ten tweede staat de toegang ook in gemeenten mét een polis onder druk. Zo betalen 53 gemeenten minder dan €20 per maand mee aan de premie, terwijl een uitgebreide gemeentepolis die ook het eigen risico dekt €84 of meer per maand kost, nog zonder de basisverzekering. Zo'n lage bijdrage maakt de polis nauwelijks betaalbaar voor de laagste inkomens, de belangrijkste doelgroep van de regeling. In gemeenten die meer dan €20 bijdragen, ligt het gebruik van de polis 50 procent hoger.

Daardoor lopen zo'n 160.000 minima de gemeentepolis mis: hun gemeente heeft er geen, of betaalt te weinig mee.

Hoe lossen we dit op?

De voor de hand liggende oplossing is de gemeentepolis verplicht te stellen. Als iedere gemeente de polis moet aanbieden en voldoende moet meebetalen aan de premie, kan iedereen die hem nodig heeft hem krijgen.

Maar een verplichting ontneemt gemeenten hun toch al kleine onderhandelingsruimte. Veel gemeenten vinden nu al moeilijk een zorgverzekeraar die bij hen een gemeentepolis wil aanbieden. Bij een aanbesteding is er vaak maar één verzekeraar die de polis wil uitvoeren. De gemeente heeft dan weinig te kiezen, maar als het aanbod heel slecht is, heeft ze nog een noodknop: geen gemeentepolis aanbieden. Die noodknop is de laatste invloed die een gemeente heeft in de onderhandeling. Met een verplichte gemeentepolis verdwijnt dat laatste beetje invloed en kan ze alleen nog tekenen bij het kruisje.

Daarom zochten we een andere oplossing. De gemeentepolis bestaat uit twee delen: (1) de verzekering van eigen betalingen binnen het basispakket en (2) de verzekering van zorg buiten het basispakket.

Het eerste deel kan het Rijk eenvoudig overnemen door huishoudens met een inkomen onder een bepaalde grens, bijvoorbeeld 130% van de bijstand, vrij te stellen van eigen betalingen. Het Rijk verrekent die dan met de zorgverzekeraars.Dan verdwijnen de verschillen tussen gemeenten, en hoeft niemand met een laag inkomen nog zorg te mijden of schulden te maken vanwege eigen betalingen. Bijkomend voordeel: de bescherming werkt automatisch. Niemand hoeft er een extra verzekering voor af te sluiten, dus ook wie de regeling niet kent, is beschermd. Zo gaat deze oplossing niet-gebruik tegen.

Dan blijft de aanvullende verzekering voor bijvoorbeeld de tandarts en fysiotherapie over. Die zorg zit niet in het basispakket, maar ook dit kan landelijk.

De gemeentepolis van VGZ is in bijna elke gemeente met een VGZ-polis hetzelfde. Dat geldt ook voor de meeste andere verzekeraars. Inkoop door de gemeente levert inwoners dus geen polis op maat op, maar beperkt hun keuze meestal wel tot één verzekeraar. Wie geen gemeentepolis nodig heeft, kiest zelf.

Dat lossen we op door alle minima toegang te geven tot alle gemeentepolissen. Verzekeraars doen nog steeds een aanbod, maar niet meer aan een paar gemeenten: ze doen het aan alle minima tegelijk. De gemeente is dan als inkoper niet meer nodig; het Rijk kan net zo goed de premiebijdrage betalen.

Concreet: het Rijk stelt eisen, bijvoorbeeld dat een aanvullende verzekering ten minste €250 per jaar voor de tandarts vergoedt, twintig behandelingen fysiotherapie en €150 per twee jaar voor een bril, en dat de verzekeraar niemand weigert. Het Rijk betaalt mee aan elk pakket dat aan deze eisen voldoet, als de aanvrager een inkomen heeft onder de grens van bijvoorbeeld 130% van de bijstand.

Iedereen onder deze inkomensgrens kiest dan zelf een aanvullende verzekering, net als mensen met een hoger inkomen. Wie ontevreden is, kan overstappen. En de verzekering blijft betaalbaar, omdat het Rijk meebetaalt aan de premie.

De gemeentepolis beschermt op papier goed tegen zorgmijding en schulden, maar is lang niet in elke gemeente bereikbaar. Dat verzekeraars nu gemeenten zonder polis benaderen, is goed nieuws, maar geen oplossing voor de lange termijn: een polis met een te lage gemeentelijke bijdrage blijft voor een deel van de minima onbetaalbaar. Een landelijke regeling is die oplossing wel.

Lees ons rapport Gelijke toegang tot zorg voor minima

Vorige
Vorige

De Woonkamer: Matthijs Korevaar over betaalbaar bouwen

Volgende
Volgende

EenVandaag en Lubach: Wouter Leenders over de miljonairsbelasting