Hoe meer de universiteit van de opbrengst opeist, hoe minder er wordt uitgevonden.
Stel: een hoogleraar vindt een nieuw medicijn uit, vraagt een octrooi aan, richt een bedrijf op en verkoopt het bedrijf een paar jaar later voor miljoenen aan een farmaceut. De hoogleraar is in één klap miljonair.
Dat kan oneerlijk voelen: het onderzoek is met belastinggeld betaald, maar de hoogleraar gaat ervandoor met de winst. Toch moet een land dat meer innovatie wil, dit juist toejuichen.
Spin-offs belangrijk voor innovatie
Spin-offs zijn startups die onderzoek aan een universiteit of onderzoeksinstelling toepassen in een product of dienst. Ze vormen maar een klein deel van alle nieuwe bedrijven in een land, maar zitten wel overwegend vaak in belangrijke technologiegebieden. Zo is Nederland is één op de veertien startups een spin-off, maar bij deeptech[1] is dat één op de vier en bij biotech bijna de helft. In 2025 haalden spin-offs 18 procent van al het durfkapitaal op, terwijl ze 7 procent van de startups vormen. Kortom, spin-offs zijn belangrijk voor innovatie.
Het kabinet wil er dan ook meer van en rekent daarbij onder andere op de nieuwe standaard ‘dealterms’ die universiteiten vorig jaar november overeenkwamen.[2] Dit zijn afspraken die een spin-off met de universiteit maakt. Er werd afgesproken dat spin-offs toegang krijgen tot het onderzoek, en dat universiteiten in ruil daarvoor maximaal 25 procent van de aandelen, een royalty op de omzet, of een combinatie van beide krijgen.
Het is begrijpelijk dat universiteiten iets terugvragen. Zo mag een universiteit haar onderzoek niet zomaar weggeven.[3] En als een bedrijf winst maakt dankzij publiek onderzoek, is het niet vreemd dat de samenleving daar ook iets van terugziet.
Toch wijst het empirische onderzoek één kant op: hoe meer de universiteit van de opbrengst van een uitvinding claimt, hoe minder onderzoekers uitvinden en ondernemen.
Minder winst, minder prikkel
Het duidelijkste bewijs komt uit landen die hun regels omgooiden. In veel Europese landen bezaten onderzoekers lang zelf de rechten op hun uitvindingen, het zogeheten professor's privilege. Maar rond 2000 schaften steeds meer landen dit privilege af, vanuit het idee dat de universiteit uitvindingen beter te gelde kon maken dan de individuele onderzoeker.
Het pakte anders uit. In Noorwegen zorgde de afschaffing voor een daling van 56 procent in het aantal spin-offs en de helft minder octrooiaanvragen. De spin-offs die nog wel werden opgericht, deden het bovendien slechter: ze haalden minder vaak een hoge omzet en waren minder vaak hightech. De onderzoekers concluderen dat de hervorming de gemeten innovatie van universitaire onderzoekers de facto halveerde. Ook in Finland en Duitsland daalde het aantal octrooien van universitaire onderzoekers, met respectievelijk 29 tot 46 procent en 18 procent. Extra geld voor de bureaus die universitaire kennis naar de markt helpen brengen, kon die daling niet compenseren. Hetzelfde patroon is te zien bij aandelen in spin-offs. In het Verenigd Koninkrijk verkleinde een groter belang van de universiteit de kans dat een spin-off durfkapitaal ophaalt.[4]
Waarom remt een claim? Ten eerste houdt de onderzoeker minder over. Een bedrijf opbouwen kost jaren en mislukt vaak. Alles wat de universiteit claimt, gaat af van de beloning als het lukt - dus wagen minder onderzoekers de sprong. Ten tweede kan het de startup geld kosten dat ze nog niet heeft: octrooikosten en soms een minimale royalty moeten al worden betaald voordat er omzet is. Ten derde kost onderhandelen tijd, tijd waarin investeerders kunnen afhaken. Ten vierde kan een grote claim investeerders afschrikken, zeker als de universiteit ook een blokkerende stem heeft bij grote besluiten. Haken investeerders af, dan kan de spin-off daaraan ten onder gaan en blijft ook de uitvinding voorlopig op de plank liggen.
Wat de universiteit wint
Die prijs zou het waard kunnen zijn als een universiteit veel aan haar claim verdient. Maar volgens een Britse evaluatie verdient een universiteit weinig aan een spin-off en zijn de inkomsten bovendien onvoorspelbaar. En dat terwijl Britse spin-offs veel succesvoller zijn, in ieder geval in het aantrekken van kapitaal: de deeptech-spin-offs van de universiteiten van Oxford, Bristol en Cambridge halen elk meer financiering op dan alle Nederlandse spin-offs bij elkaar (zie figuur).
Over de opbrengsten van Nederlandse spin-offs zijn geen openbare cijfers, maar de jaarverslagen die wij bekeken, schetsen een bescheiden beeld. Bij de universiteiten die het apart vermelden (Utrecht, Wageningen, Groningen, UvA), leveren licenties hooguit enkele tonnen per jaar op. De holdings waarin universiteiten hun aandelen in spin-offs onderbrengen, maken regelmatig verlies, zoals in Groningen, Maastricht en Delft. Een grote opbrengst komt van een enkele verkoop: TU Delft verdiende in 2022 9,4 miljoen euro aan de verkoop van één aandelenbelang, het jaar erna vrijwel niets. Daartegenover kost alleen al het bureau dat spin-offs begeleidt, een universiteit al snel meer dan een miljoen euro per jaar, zoals in Leiden en Rotterdam.
Misschien komt de grote klapper nog, als een spin-off weet uit te groeien tot een groot bedrijf. Dan nog is de vraag of die opbrengst opweegt tegen de innovatie die de samenleving misloopt. Bovendien vloeit er ook zonder aandeel geld terug, in de vorm van belasting die een succesvolle spin-off afdraagt.
Mocht het ondanks al deze argumenten toch een goed idee blijken om een aandeel in spin-offs te nemen, rest de vraag hoe groot dat aandeel moet zijn. Hoewel het in de praktijk weinig voorkomt, mogen Nederlandse universiteiten volgens de nieuwe dealterms tot een kwart van de aandelen vragen. In een discussiestuk voor een richtlijn, opgesteld met experts op basis van internationale best practices, stelt de Europese Commissie dat dergelijke claims een spin-off oninvesteerbaar maken. Zij acht 5 tot 15 procent redelijk, met weinig tot geen royalty erbovenop. Een blokkerende stem voor de universiteit raadt ze af.
Wat het kabinet kan doen
Het kabinet kan universiteiten niet voorschrijven hoe ze deals sluiten; daar gaan ze zelf over. Maar de overheid kan wel voorwaarden stellen aan publiek geld. Zo start binnenkort een nieuwe subsidieregeling, de valorisatie-impuls, goed voor 15,5 miljoen euro in 2027 en 31,1 miljoen euro per jaar vanaf 2028. Instellingen die meedoen, moeten de dealtermstandaard toepassen en bijhouden hoe ze dat doen. Het zou goed zijn de voorwaarden voor de valorisatie-impuls aan te scherpen, bijvoorbeeld door universiteiten die aanspraak willen maken op dit geld te vragen een lager aandelenbelang in spin-offs te accepteren en hun vetorecht te laten varen. Zo bezit ETH Zürich, net als Nederlandse universiteiten, zelf het IP. Toch vraagt ETH van een spin-off maar 2 tot 4 procent van de aandelen, en een royalty pas als de spin-off meer dan 5 miljoen frank omzet heeft gemaakt.
Een stap verder gaat het invoeren van een professor's privilege, waarmee de onderzoeker zelf de rechten op een uitvinding houdt. Daar horen kanttekeningen bij. Ook met een privilege moet er vaak nog worden onderhandeld (met mede-uitvinders, of als faciliteiten van de universiteit worden gebruikt), en bij gevoelige technologieën willen overheden vaak zicht houden op wie de rechten heeft. Maar het is op zijn minst een beleidsoptie die nader onderzoek verdient. Zweden is het enige EU-land dat het privilege nog heeft; daar kan het kabinet te rade gaan.
Vergelijkbare discussies over wie het intellectueel eigendom bezit en hoe een spin-off er toegang toe krijgt, spelen ook bij de nieuwe innovatieagentschappen als het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI) en de Defensie Innovatie- en Opschalingsautoriteit (DIOA). Ook daar gaat op: hoe meer de organisatie van de opbrengst van een uitvinding opeist, hoe minder er wordt uitgevonden en ondernomen.
[1] Bedrijven die een technische of wetenschappelijke vinding voor het eerst in een product brengen. Biotech telt Techleap apart (Techleap, 2026, Dutch Spin-off Report, p. 21).
[2] Deze zijn niet bindend. Maar wie afwijkt van de standaard dealterms wordt wel geacht dit te motiveren.
[3] Een universiteit mag onderzoek dat met publiek geld is gemaakt, niet zomaar onder de marktwaarde aan een bedrijf geven; dat wordt gezien als staatssteun. Gelukkig zijn sinds 2023 is de mogelijkheden onder de Europese staatssteunregels uitgebreid. Onder artikel 22 van de staatssteunregels is het mogelijk om tot 1 miljoen euro starterssteun te geven in de vorm van de overdracht van intellectueel eigendom of verschaffing van toegang daartoe onder specifieke voorwaarden.
[4] Dat gold vooral boven een belang van ongeveer 28 procent; bij lagere belangen vonden de onderzoekers geen meetbaar effect. Overigens vertellen aandelenpercentages niet het hele verhaal. Het maakt uit of het belang van de universiteit kleiner wordt als er investeerders instappen, en of er royalty's of andere betalingen bovenop komen.