Bezuiniging proactieve dienstverlening raakt kwetsbare huishoudens hard
Heeft u wel eens een bioscoopbon gekregen? Die in een la gestopt... en vergeten? Om hem drie jaar later verlopen terug te vinden? Ik wel. Dat is flink balen. En stel dat de bioscoop dit allemaal netjes bijhoudt, precies weet wanneer uw bon verloopt maar er bewust voor kiest om u niet te waarschuwen en zo de winst verhoogt. Dan voelt dat niet eerlijk. Het leukste kado verdwijnt in het donker.
Maar stel u voor dat het niet om een bioscoopbon gaat, maar om honderden euro’s per maand die u nodig heeft om rond te komen. En dat niet de bioscoop, maar de overheid u niks laat weten, omdat het anders niet in de begroting past. Dan valt die bon weer erg mee, en wordt duidelijk waarom proactieve dienstverlening ertoe doet.
Dit kabinet wil 30 miljoen euro per jaar bezuinigen op de bijstand. Het vangnet voor de mensen die het minste hebben. En ze kiezen voor de proactieve dienstverlening van de bijstand, omdat dat geld nog niet is uitgegeven.
Het probleem
Onze uitkeringen, toeslagen en gemeentelijke regelingen zorgen voor diepe onzekerheid. Het CPB laat zien dat de diepste armoede vaak zit bij werkende mensen die niet gebruik maken van de regelingen waar ze recht op hebben.
Dat heeft twee oorzaken: We hebben van ons stelsel een complex doolhof gemaakt. En we hebben de meeste kwetsbare mensen zelf verantwoordelijk gemaakt om hier hun weg in te vinden.
De oplossing
Dat eerste vraagt om een hervorming van het toeslagenstelsel en vereenvoudiging van gemeentelijk armoedebeleid. Het Nibud laat zien dat de bijstand met al deze aanvullingen nu alleen toereikend is voor mensen met bovennatuurlijke discipline en intelligentie. Gelukkig doet het kabinet een aanzet in haar coalitieakkoord.
En proactieve dienstverlening moet helpen bij het tweede. Er is een grote asymmetrie tussen halen en brengen. Als iemand een regeling aanvraagt mag het volledige doopceel worden gelicht op te kijken of iemand er ook echt recht op heeft. Maar als het vermoeden bestaat dat iemand geld misloopt, mag er door privacy en uitvoeringsbezwaren veel minder.
En sommige mensen denken onterecht dat niet-gebruik een soort natuurlijk selectiemechanisme is. Tussen mensen die het echt nodig hebben en er moeite voor doen, en mensen die ook wel zonder kunnen.
Maar het gaat voorbij aan alle andere redenen van niet-gebruik. Want armoede is meer dan geld. Het zijn de mensen die het verder relatief goed voor elkaar hebben die het einde van ons bureaucratische doolhof halen. En het zijn juist de huishoudens die klem zitten, die het dan ook niet lukt om deze bureaucratische horde te nemen.
Begrotingregels
Het kabinet beroept zich bij de nu geplande bezuiniging op dienstverlening op de begrotingsregels. De WIA blijkt meer te kosten dan gedacht en valt onder het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Dus moet het geld van dit ministerie komen.
Het is echter een politieke keuze om zich achter de begrotingsregels te verschuilen. En blijkbaar dachten ze dat het politiek makkelijker was om het geld dan ergens weg te halen waar het nog niet is uitgegeven. Maar het kabinet kan er ook voor kiezen om het geld op een andere manier bij elkaar te rapen.
De afweging
Nu ontbreekt de inhoudelijke argumentatie voor de voorgestelde bezuiniging. En dat is zonde. Goed beleid vraag om een zo volledig mogelijk afweging. Dus niet alleen een verkokerde blik gericht op de effecten die vallen binnen met ministerie van SZW, maar gericht op de effecten voor heel Nederland en de mensen die de bijstand nu mislopen. Zoals het effect op criminaliteit dat bij J&V ligt, het effect op gezondheid dat bij VWS ligt, het effect op schoolprestaties dat bij OCW ligt, en het effect op het vertrouwen in de overheid dat bij BZK ligt.
Hetzelfde geldt voor de overweging dat geld nog niet is uitgeven: Stel het kabinet bezuinigd deze week 30 miljoen euro op de proactieve dienstverlening van de bijstand, maar volgende week komt er toch 30 miljoen euro extra per jaar beschikbaar. Dan heeft het Kabinet opnieuw de keuze om dit uit te geven aan proactieve dienstverlening. Maar ze zouden ook iedereen in de bijstand 6 euro per maand extra kunnen geven.
Waarmee doen ze dan het meeste goed? Als de conclusie is proactieve dienstverlening, dan zou het nu ook niet moeten uitmaken dat dit geld nog niet is uitgegeven.
De begrotingsregels zijn belangrijk, maar uiteindelijk gaat het om de vraag: Waar doet ondersteuning het meest goed en belasting het minste kwaad? En precies die onderbouwing ontbreekt bij dit voorstel.
